mbetje!

Zoti më faltë, por unë bindshëm i urrej pulat. Ne kishim pak më pak sesa të mundem të them shumë, në shtëpinë ku unë pothuaj jam rritur, pa u bërë megjithatë i madh, dhe që ishte ajo e gjyshes. Kjo për ti rënë shkurt, sepse shtëpia në të vërtetë ishte atyre që e mendonin si të tyren veç e veç. Shtëpia gjendej sapo ku fillonte barku i një kodre, mjaftueshëm në aq fryrje sa të mund mezi të shihej deti. Dukej në fakt vetëm si një vijë lapsi me ngjyrë përfund një flete punëdore, sesa si – deti, për të cilin unë mburresha se shihej të shtrihej romantikisht më afër. Dhe pastaj përqark shtëpi të tjera me faqe të përngjitura nga ana e rrugës që u rrëshqiste poshtë hundës së dritareve dhe bahçe të ndara me pula të ngatërruara për sherr nga ana tjetër. Ndërsa ende i vogël, shpesh herë gjatë gjithë kohës, jam përpjekur së paku njëherë tu mësoj ndonjë numër kafshëve që ne mbanim në kopësht, që përditë, çuditshëm për mua, edhe pse shtëpia e ç’ishte rrotull shtroheshin mbi një pjerrësi mendueshëm të ndjeshme, ai vetë ishte mërzitshëm i rrafshët dhe i mbjellë pamendshëm, në mos me nerv të kotë, me pemët e mundshme lokale. I shtyrë nga Pavllovi, por më shumë i frymëzuar nga “Kashtanka” e Çehovit – një libër që pëlqente të hapej herë pas here jo dhe aq ngaqë mua më mallëngjenin historitë me kafshë, meqë me to nuk identifikohesha dot e ashtu nuk përbuzesha siç kur zbulohesha tek kushdo personazh i padenjë gjetiu, por sepse grafikat e tij ngjyrë vere dhe sido të murrme e po aq të ujshme, të derdhura me një përpikmëri të dyshimtë mbi faqet e rralla si mbi një letër thithëse, pa kontur, të shpërhapura dhe zhveshura; më dukeshin, pak pasi lotoja mbi to nga studimi, jo si mbi fletë. Sepse ato rridhnin luhatshëm dhe vertikalisht, pa humbur formë derisa vinin të qëndronin pezull dhe qetësisht të dukeshin si tatuazhe të freskët mbi pëllëmbën pa llërë të dhomës a mbi barkun me eshtra të lyera të kopshtit, varësisht se ku i sillja. E ndersa ato më pezullonin unë u gëzohesha nxitimthi, sepse ashtu unë besoja se do ishin kujtimet që do kisha – unë u rreka më një mace, nja dy pata të vetme, një pulë e një lepur, tu mësoja si të më zbavisnin, por me shumë si të respektohesha. Lepurin mund vetëm ta kem marrë me mend. Gjithësesi. Ndryshe fare nga kafshët e tjera, nuk ia mbërrita kurrë, s’arrita kurrëdiçka me pulën, pa duk për sesa kokëfortësisht, durueshëm dhe pritshëm, shumë dhe gjatë u përpoqa unë për gati një vit a më, ajo nuk mësoi kurrnjësend, asgjë. Fare. Unë asnjëherë nuk kisha përjetuar ndonjë përvojë të tillë, kaq dëshpëruese dhe të zymtë dhe në të njëjtën kohë irrituese dhe përpëlitëse sepse ajo ishte kaq sasisht pashpresë dhe kaq patundshëm budalle. Kam dyshuar përherë, edhe tani, herëpashere, se ndoshta ishte pula që i ra hiseja të merrej me mua e tillë, vetëm. Dhe jo po aq ato të tjerat, për të cilat po njësoj dyshoja se do mund të çonin – nëse me to do merresha – dëm gjithë përpjekjet roitëse me atë të rastit. Se do më duhej të filloja nga e para ndërkohë që shpresa nuk më linte edhe pse absurde, e parsyeshme dhe sidomos në stilin e pulës, se ajo (pula) në ndonjë çast, përherë të fundit fatlum, do bënte ndonjë lëvizje të ëndërruar, do reagonte kuptueshëm. Shpresë që gjallonte po aq për ndonjë tjetër pulë, por që siç u përmend, e helmonte dyshimi im i dyfishtë se në të vërtetë nuk kishte ndryshim dhe se përpjekja duhej të kurorëzohej disi, sikur vetëm me ndonjë bindje a urtësi. Me kujohet sikur pak më parë. Qëndrimi i paçoroditur me të cilin ajo përballon botën e bashkuar në një gjerësi kërcënuese brenda kokës së vet. Sinkronizimi sfilitës midis ngritjes së njërës këmbë dhe këputjes segmentare të qafës, sepse nuk është dhe aq lëvizje sesa është një tik nervor, një farë konvulsioni minimal i histerisë së saj të qëllimshme, pastaj ky lloj vështrimi vetullngritur megjithqë pa vetulla, që duket sikur të mat duke të përçmuar me frikë, pabesi dhe tëhuajtje. Më acaronte dhe hutonte trishtueshëm krenaria e saj e mefshtë, sedra e saj e trembur por e ruajtur. Nuk dukej se ajo gjente ndonjë shkak, përveçse ishte rregullsisht e mirëqenë dhe se nuk ushqente asnjë dyshim të cilin e mbante të fshehtë. Ecja fotografike, me hope, e ndërprerë dhe e vazhduar në kuadrin tjetër, prapë vështrimi i paçoroditur me efekte, këmba, qafa, lafsha automatike që dridhet nënujshëm dhe prerë. Pak pasi merresha me të në fakt, bota vërtetë fillonte të trashej, disi, të dendësohej, të lëngëzohej, por pa ndryshuar përmasa dhe largësi. Tundja me gllënjka e lafshës – kësaj gjuhe që del nga qafa dhe që nuk shpreh as tallje, as libido, as lodhje, vetëm një kuriozitet virtual, zgjatim hypnotik i misterit të saj rudimentar, si penduli i papritur i një ore xhepi, trill i pamundur dhe i kotë – dërgonte me frekuencën e vet të parregullt, valë, që teksa përhapeshin nëpër ajër rrisnin dendësinë e tij, duke e bërë të karahasueshme me atë të vajit, margarines, vezëve. Në një atmosferë të tillë ishte e vështirë të kishe ndjenja të qarta, e aq më pak mendime të kthjellta. Çdo gjë ishte ende në vendin e vet dhe ruante format e mëparshme, por dukej se e gjitha ishte zhvendosur gjetiu, fundosur diku, brenda një ene faqet e së cilës zgjeroheshin vazhdimisht, pas çdo lëkundjeje të kokës së saj që ishte qendra e atij universi të përgjumur.

e…o, si është puna?!

what?!

And if no piece of chronicle we prove,
We’ll build in sonnets pretty rooms;
As well a well-wrought urn becomes
The greatest ashes, as half-acre tombs.

-John Donne, “The canonization”

The thing is the word of the Thing. -Jacques Lacan

It’s a good thing. -Martha Stewart

The sonnet, a unique literary form that had been submitted to passionate and diligent use during the Elizabethan period, is remarkable as much for its expository as it is for its performative dimension. Paul Oppenheimer sees the invention of the sonnet as a “momentous event” and asserts that “the sonnet’s mysterious aesthetic perfection probably amounts in importance to the revelation” (290): for it is difficult to bring an account of the affective obsession that major poets had with it without figurative recourse to the language of faith and value.

The expository dimension of the sonnet develops primarily by its structure. This poetic form consists of fourteen lines and has a well defined rhyme scheme and structure that presents, presumably, an inciting challenge, for everything one has to say should conform to the sonnet’s template. Its first eight lines, or the octave, should expose the issue at hand; stating a problem, posing a question, intimating an emotional tenseness, while the remaining six lines or the sestet should present a change, a turn-the volta- and usually resolving the tension or giving an answer in the last couplet. The sonnet- more precisely the Elizabethan sonnet- thus persists as the sign of the matter it initiates. Often concerned with unrequited love -amorous or religious- the first part of the sonnet, the octave; featured as an inspired minimal prologue reminiscent of the chorus, introduces a charged mood of sentiment or thought or both through a visionary posture. In his sonnet XXXIV Edmund Spencer writes

Lyke as a ship, that through the Ocean wyde,

by conduct of some star doth make her way,

wheras a storme hath dimd her trusty guyde,

out of her course doth wander far astray,

So I whose star, that wont with her bright ray,

me to direct, with cloudes is ouer-cast,

doe wander now, in darknesse and dismay,

through hidden perils round about me plast. (865)

The epic simile constructed through the first three verses of the above fragment- placed in a genetically lyrical poem as the sonnet, it already informs about its generic capacities-sketches the gravity of an ongoing personal drama; the speaker is not only stricken by a terrible distress, whose guidance is “with cloudes ouer-cast” and moves “in darknesse and dismay”, he, most importantly, stresses the inability to think, to “see”, he is lost like a ship that “wonders far astray” seeming to fear for his life, or at least his intellectual life as “hidden perils round about plast”. Again, the extended simile contrasts with the swift rhythm set by other devices such as the occasional inverse and the obligatory rhyme scheme; a contrast that subtly incorporates the distress in the text itself. That is, it transcends the description, is embedded into the nature of the narrative-which is the other way for the sonnet to actualize its different expository possibilities. This peculiar sensibility generates for the reader a sense of unusual expectation for the prospect of a release, of a closure, or disclosure for that matter. Yet, that very ability to articulate that condition, of being “in darknesse and dismay”, paradoxically testifies to the contrary of its meaning. The speaker is not only capable to fully understand, (despite the message of his rhetoric) his perfectly rhymed discourse and by the means of that very same rhetoric, we become aware of the conceivable perception that the speaker is not lost; he possess admirable lucidity, which in its turn seems to serve a concrete purpose, moving him not “astray” but towards the object of his dictum, his addressee. In this sense-but not only- the sonnet concretizes its performative function, which finds a better expression in terms of verifiability in the second part of the sestet.

Yet hope I well, that when this storme is past,

My Helice the lodestar of my lyfe

will shine again, and looke on my

with louely light to cleare my cloudy grief.

Till then I wander carefull comfortlesse,

in secret sorrow and sad pensiuenesse. (865)

The first line of the sestet introduces a significant change, the speaker-partially and temporally nullifying the gloom and loss with which he vested his situation in the first part-claims to have a good “hope” that the “loadstar will shine again” and free him from his “cloudy grief’ but at the same time confesses his “hope” to be somehow delusional, saying, as he does, that it brings no comfort to him and leaves him “sad”, casting thus doubts about the truthfulness of his very assertion. This apparent contradiction informs about a mind-game, the play – the theatrical sense of the word included – of seduction, which utterances are always ambiguous and agreeable, ironic and alluring, attributes which constitute another instance of the performative function while the expository value of the sonnet in the sestet is measured and reinforced by a perceived sincerity of avowal – the supposed surrender to one’s own fate or acknowledging a sort of some assumed wise “misery”, whereas this is to be understood as furthering his plea. Hence, both these functions compliment one another in a symbiotic fashion being at the same time a sign of presence and constructed absence-the love object exalted above one’s reach-correlated within and through the form of the sonnet they enable the speaker to relate a truth that seems accessible only by their means, which value accrues by the transcendence of the status of the mere “poem.” The sonnet thus becomes by its own artifice not only complete but also the sign of what is not there. The same can be observed for most of the Elizabethan sonnets. Philip Sidney with his 6th sonnet seems to have a similar understanding of the form when he writes

Some louers speake, when they their Muses entertaine, Of

hopes begot by feare, ofwot not what desires,

Of force of heau’nly beames infusing hellish paine,

Of liuing deaths, dere wounds, faire storms, and freesing fires:

Some one his song in Joue and Joues strange tales attires,

Bordred with buls and swans, powdred with golden raine:

Another, humbler wit, to shepherds pipe retires,

Yet hiding royall bloud full oft in rurall vaine.

To some a sweetest plaint a sweetest stile affords:

While teares poure out his inke, and sighes breathe out his words, His

paper pale despaire, and pain his pen doth moue.

I can speake what I feele, and feele as much as they,

But thinke that all the map of my state I display

When trembling voyce brings forth, that I do Stella loue. (918)

The octave here enumerates and describes some of the motives, the reasons and the styles one employs to write about love, but the speaker here differentiates between himself and the others implementing at first a sad and yet sharp irony that spirals in an increasing scale. He says “Some loures speak, when they their Muses entertain” thus undermining the seriousness of their discourse or its significance as they do not speak but of “wot not what desires”. The series of oxymorons “Of liuing deaths, dere wounds, faire storms, and freesing fires” although a conventional figure of Petrarchan tradition to which Sidney adheres, here are used with a negative charge, the irony in this instance borders the sardonic and culminates in sheer sarcasm when he mentions the poets that find inspiration in ” … Jove’s strange tales/ Broidered with bulls and swans … ” and finishes with the “humbler wit” of the pastoral. He obviously speaks of the sonnet and of himself-and possibly for the best of the Italian and English tradition-in the sestet when he writes “To some a sweetest plaint a sweetest style does afford”, in other words there is no other form to write of one’s love pains as appropriate as the sonnet and that the best- in love and talent- practice this particular form. This valorization pursues the same end as in the Spencer’s sonnet, it is a call on the addressee, marked by frustration because of a perceived failure on its part to acknowledge that this prescribed form can transcribe the real “matter” of desire: the investment of spiritual value that makes it matter exceptionally, that shapes the compulsions and obsessions of the poet. And it is, of course, the very absence of the real disclosure that announces what is missing, as here again, the speaker dismisses with a stroke what he has expounded declaring that “all the map of my state I display/ when trembling voice brings forth that I do Stella love”. The sonnet itself meanwhile serves as a paradoxical but nonetheless substantial proof of the contrary, that those only words “I love Stella” do not “map his state”. Apparently the sonnet does.

A form of negation through contrast, juxtaposition, or antithesis seems to be always present in the Elizabethan sonnet either directly expressed or subtly implied. Perhaps a very eloquent expression of this can be observed in Shakespeare’s 35th sonnet.

No more be grieved at that which thou hast done:

Roses have thoms, and silver fountains mud:

Clouds and eclipses stain both moon and sun,

And loathsome canker lives in sweetest bud.

All men make faults, and even I in this,

Authorizing thy trespass with compare,

Myselfcorrupting, salving thy amiss,

Excusing thy sins more than thy sins are;

For to thy sensual fault I bring in sense,

Thy adverse party is thy advocate,

And ‘gainst myself a lawful plea commence:

Such civil war is in my love and hate,

That I an accessary needs must be,

To that sweet thief which sourly robs from me.

The octave here seem to stress the idea that perfection is impossible in nature, thus, one can always look at the possibility of forgiving oneself or accept to live with his or her shortcomings as there are no “roses [that] have [not] thorns”. But the same philosophy does not seem to apply to the speaker, who recognizing his contradictory feelings dramatically worded as a “civil war”of “love and hate” confesses to help a cause that works against him being an “accessory” to the “thief that robs him” of that very same perfection he views as unnatural. Yet again he chooses a form that demands perfection, as the sonnet is, to express all this. Thus, the contrast, once more, relies here on two levels; first on the difference created between the octave and the sestet, underneath the apparent similarities, the parallels between the comparisons do not have the same sign. The examples of the octave are meant to induce forgiveness and understanding, while the line of the sestet “Thy adverse party is thy advocate” seems distressing and saddening for the speaker because it is something that brings “war’ within his mind and not peace. Secondly the contrast is constructed on the form of the poem itself and its content. In this sense the sonnet through its structure and restrictions that determine its mode of expression becomes at the same time the “matter” it contends to expose and the reflection of its absence.

The sonnet in a way announces what is missing, assuming a sensibility that it originally attempted to discern, something about the formal matrix which the sonnet constitutes as refuge form the vicissitudes of temporality and space, imprisoning and at the same time fashioning the thought within and according its limited textual precinct. In Opennheimer words “the sonnet, like the profoundest of small mirrors, still plumbs the depths of our best poets richest gifts, and it is probably what the literary historian think of first when he thinks of secure and enduring forms in poetry”.

 

Caplineske

Ne bejme rregullimet tona te mekura
Kenaqemi me keto ngushellime te perkora
Qe era mbledh
Ne xhepa te rreshqitshem dhe kaq te gjere

Sepse ne akoma mund ta duam boten, kush gjen
Nje kotele te uritur ne nje shkalle, dhe di
Rreza per te kunder zemerimit te rruges
Ose brryla te ngrohte e te ngrene strehesh

Do anashkalojme, dhe ndaj ngerdheshjes se fundit
Perkedhelim fundin e atij gishtit te pashmangshem
Qe ngeshem vret mollzen e vet te mbledhur drejt nesh
Duke perballur pulitjen e mefshte me nje te tille pafajsi
Dhe me cfare befasimi

E prape keto shembje te hirshme nuk jane genjeshtra
Me shume sesa piruetat a cfaredo kallami te perkulshem
Vakite tona nuk jane, ne nje menyre, ndermarrje
Ne mund t’u shmangemi, dhe gjithe cfare tjeter, por zemra:
Cfare faji kemi nese zemra* vazhdon te jetoje.

Loja te detyron me ngerdheshje; por ne e kemi pare
Henen ne rrugica te vetmuara te beje
Nje kupe buzeqeshjesh prej nje kanace hiri te zbrazur
Dhe permjet gjithe zerave te gezimit dhe qellimit
Kemi degjuar nje kotele ne vende te eger

Hart Crane (1926)

* Sipas Crane, kjo ishte nje shaka e qellimshme me emrin e vet.

Mendime rreth Personit nga Parrllaku

Koli(rixh) e priti Personin nga Parrllaku*
E qe prej asaj dite e quajti mallkim
Po mandej pse valle e futi brenda
Mundej fare mire te fshihej ne shtepi

Nuk e beri hic mire Koli, ne fakt e pati shume gabim
(por ne te gjithe bejme shpesh gabime)
E verteta eshte, mendoj une,
Se me Kublakanin ai kishte ngecur qekur

Ai po vajtonte dhe kuiste: Kam marre fund, fund
Nuk do shkruaj me kurre as dhe nje fjale
Kur do ti, atbote vjen Personi prej Parrllaku
Dhe damkoset ai me ate faj

Nuk ishte e drejte, ishte bile pune e lige
Por kesisoj ne shpesh bejme te gjithe

A ka mundesi ta dime emrin e atij njerit nga Parrllaku?
Pse, Nori, nuk e dije ti?
Ai jetonte rreze kodres se Parrllakut
Dhe kishte ca udhe per te bere gjer aty

Nuk eshte se kishte peshe ne kuptim shoqeror
Edhe pse gjyshja e vet pat qene magjistrice
Nje nga Bajram Curri** ma ha mendja
Por me Parrllakun s’kish te bente hic

Dhe ai jetonte rreze kodres sic thashe
Dhe kishte nje mace qe quhej Flutur
Dhe kishte nje mace qe quhej Flutur

Lengoj per Personin nga Parrllaku
Te mu japi mendimeve fund
Mezi po duroj te me vije
E mendoj ate si nje mik

Shpesh veshtroj perjashta dritares
Shpesh tek dera vrapoj
Mendoj se mund te vije sot ne mbremje
Po them se eshte ca si vone

Kam uri te nderprihem
Gjithmone e pergjithmone, Amin
O person nga Parrllaku hidhi kembet
Dhe mendimet ne fund mi sill

I pergezoj njerezit qe kane persona nga Parrllaku
Qe te thyejne cdo gje dhe e hedhin tej
Sepse atehere nuk do kete asgje ti mbaj verdalle
Dhe ata nevoje te rrine nuk do kene

Ai vjen si nje mbaresi, i bekuar
Pse valle kaq shume hungerojne
Duhet te gezohen qe ai si ka harruar
Perndryshe mund tu duhej te vazhdojne

Stevie Smith (1962)

* Fshat ne Kukes, apo nje lagje ne nje fshat po te Kukesit. (Sugjerim i Laureshes)
** Lokalitet i panjohur.

***Ne perhyrjen qe Samuel Taylor Coleridge i ben poemes se vet Kubhla Khan shkruan me bindjen se do na binde se atij i ishte formuar vizioni per poemen nen efektin bujemadh te opiumit dhe kur u cua si fati i Shqiperise (ne vizionet e nje tjeter romantiku te paepur qe nuk helmohej vecse me mall te vertete) nga kllapia e embel, perplot fuqine e mbetur i’u pervesh punes per ta hedhur ne karte vizionin e vet me titull te posacem dhe cuditshem “Kur ne kete moment” -na hapet neve Coleridge-i “Fatkeqesisht me thirren te dal perjashta duke me nderprere brutalisht punen sepse kishte ardhur te me takonte per nje pune nje Person nga Porlock-u qe me mbajti per ndonje ore”. Une kam ato dyshimet e mia se cfare sherbimesh mund te sajonte ky personi, por nuk mendoj se Smith eshte ne nje mendje me mua. “Kur kthehem une te mbaroj poezine” vazhdon te na hapet Coli “zbulova jo pa u habitur pak dhe sidomos duke u skandalizuar me shume se vizioni ishte zhdukur” dhe te na e beje ta ndjejme dhe ne humbjen me te njejtin intesitet dhe dhimbje duke iu bashkuar keshtu pikellimit te tij ai na nderon dhe tregohet bujar duke shtuar “si imazhet ne siperfaqen e perroit”. Kaq. Oh jo, prit “sikur kur hedh nje gur”.

La visita alla Biennale

hë!

Nuk jemi të kërcënuar vetëm prej humbjes së kujtesës, por edhe prej përcjelljes së sinapseve prej viruseve të filtrueshëm të kujtesës. Zhdukja e çuditëshme e emrave, fytyrave dhe vendeve duket si ndonjë fshirje e programuar, si përparimi i pavërejtshëm i një virusi i cili, pasi që ka infektuar kujtesën artificiale të kompiuterave, u është vërsulur edhe kujtesave natyrore. A nuk ka mundësi të jetë duke bërë vaki ndonjë konspiraci software-ësh?

duke mos pritur

Ndaj çdo udhëtimi të largët në kohë dhe mendor, shtresa e ozonit që mbron kujtesën fillon të hollohet, të griset dhe të bjerë, në mënyrën që shtresa e stratosferës rreckoset nën kasaphanën e bomblave të llakut dhe erërave e bojërave dhe nga flatulenca e gjedhëve. Vrima prej nga ku kujtimet firojnë në hapësirë bëhet përherë e më e madhe, duke paraparë migrimin e madh të zbrazëtirës drejt periferisë së vet – zbrazëtinë të cilën çdo atom i jetës sonë e përmban deri afër kufijve të përmatanë të vdekjes.

kate

…edhe në publik, grave u duhet të ruajnë një atmosferë intimiteti dhe vet-lloisjeje. Dhe mbase është modë kësohe, por shoh këto pothuaj gra dhe vajza që ecin korridoreve dhe rrugëve me krahët e kryqëzuar mbi gjoks apo nën, sikur sapo janë vaftisur apo kanë marrë ndonjë lajm të trishtuar që nuk i prek; apo edhe me krahët e kryqëzuar nga shpatulla në shpatull, sikur të ishin duke përqafuar veten apo mbajtur shpinën mos t’iu bjerë mbrapa. Çfarë do thoshit ju për një burrë që do vinte vërdallë me krahët të kryqëzuar në atë mënyrë apo tjetrën?

pafund

Ka vetëm një mënyrë për të marrë fund – për ti dhënë fund, ti japësh fund, të vesh në fund – çdo njëra; dhe kjo është të gëlltisësh ombrellën tënde dhe ashtu, në të njëjtën kohë të mundohesh ta hapësh: imazhi i vdekjes dhe i rigor mortis.

Por ka akoma dy mënyra për të qënë i lirë ose/dhe i çliruar prej fundit tënd. Ose duke mos i përdorur me fund, gjer në fund, përfundimisht, në fund të fundit, gjithë mundësitë dhe aftësitë e tua (njeriu që nuk e hap çadrën e vet as kur bie shi) apo të kalosh përtej fundit, përmatanë mundësive të tua në një fushë të papërcaktuar veprimi (psh. t’a hapësh çadrën tënde edhe kur nuk bie shi). Problemi qëndron në atë se, a do e marësh vesh nëse mund të kalosh në anën tjetër – pra përmatanë – pa shkuar gjer në fund fare? Me fjalë të tjera, të dish nëse; a mund të bëhesh i pavdekshëm pa kaluar nëpërmjet vdekjes.

Tani, se çfarë ndodh matanë fundit, ti nuk e di. Enigma e ombrellës ngelet e pazgjidhur.